Uygur Türkleri Budist mi? Tarihten Günümüze Uygurların İnanç Yolculuğu
Bir an için Turfan’da, İpek Yolu’nun hareketli günlerinden birinde olduğumuzu düşünelim. Pazarda farklı diller konuşuluyor, tüccarlar gelip geçiyor, bir tarafta Budist keşişler dua ediyor, başka bir yerde Maniheist metinler okunuyor. Sonra akla basit görünen bir soru geliyor: Uygur Türkleri Budist mi?
Bugünkü Uygurların büyük çoğunluğunun Müslüman olduğunu bilen biri için cevap açık gibi durabilir. Fakat tarihin sayfalarını çevirdiğimizde tablo değişiyor. Uygurların geçmişinde Budizm, Maniheizm, eski Türk inançları, Nasturilik ve İslam yan yana karşımıza çıkıyor.
Uygur Türkleri hangi dine inanıyor?
Günümüzde Uygurların ezici çoğunluğu Sünni Müslümandır. ABD Dışişleri Bakanlığı’nın aktardığı Çin nüfus verilerine göre Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde yaklaşık 12 milyon Uygur bulunmaktadır ve Uygurların büyük çoğunluğu Sünni Müslüman olarak tanımlanmaktadır. State Department+1
Bu nedenle günümüz açısından:
– Uygurların temel dini İslam’dır.
– Özellikle Sünni İslam, Uygur toplumunun dini ve kültürel kimliğinde güçlü bir yere sahiptir.
– Ancak bu durum, Uygurların tarih boyunca Müslüman olduğu anlamına gelmez.
– Uygur Budizmi, Orta Asya ve İpek Yolu tarihinin önemli parçalarından biridir.
Peki geçmişte neden farklı dinler bu kadar etkiliydi?
İpek Yolu ve dinlerin kesişme noktası
Uygurların yaşadığı Orta Asya, yalnızca ticaret yollarının değil, fikirlerin ve inançların da kesiştiği bir bölgeydi. Çin, Hindistan, İran ve Türk bozkırları arasındaki hareketlilik, dini düşüncelerin de sınırları aşmasını sağladı.
Singapur Ulusal Üniversitesi Asya Araştırmaları Enstitüsü’nün tarihçi Li Tang tarafından hazırlanan çalışmasına göre Uygurların dini tarihi; eski Türk inançlarından Maniheizme, Budizm ve Nasturilikten İslam’a uzanan çok katmanlı bir dönüşüm süreciydi. Asia Research Institute, NUS
Sizce bir toplumun dini kimliği, yüzyıllar boyunca yaşadığı bu kültürel karşılaşmaların izlerini ne kadar taşıyabilir?
Uygurların Budist olduğu dönem
Uygur tarihinde kritik dönemeçlerden biri 840 yılında Uygur Kağanlığı’nın yıkılmasıdır. Uygur topluluklarının önemli bölümü daha sonra Turfan ve Gansu gibi bölgelere yerleşti.
Bu yeni siyasi ve kültürel ortamda Budizm giderek güçlendi.
Araştırmalar, Turfan çevresinde Çinli ve Toharca konuşan Budist toplulukların zaten mevcut olduğunu ve Uygurların bu kültürel çevreyle yoğun etkileşime girdiğini gösteriyor. 10. yüzyılın ikinci yarısı ile 11. yüzyılın başlarında Budizm, Uygurlar arasında baskın din hâline gelmişti. Cambridge
2024 yılında Columbia University Press tarafından yayımlanan Johan Elverskog’un A History of Uyghur Buddhism adlı kapsamlı çalışması da bu noktayı özellikle vurguluyor: Uygurlar, yüzyıllar boyunca Budist toplulukların merkezinde yer aldı ve İslamlaşma oldukça uzun bir zaman diliminde gerçekleşti. Columbia University Press
Budist Uygurlar nasıl bir kültür oluşturdu?
Uygur Budizmi yalnızca başka bir coğrafyadan alınmış hazır bir inanç sistemi değildi. Yerel kültürlerle karşılaşarak kendine özgü özellikler kazandı.
Akademik araştırmalar Uygur Budizminin:
– Çin Budizmi,
– Tohar kültürü,
– Soğd etkisi,
– Tibet Budizmi,
– Maniheist miras
gibi farklı unsurlarla etkileşim içinde geliştiğini ortaya koyuyor. DOI
Bu nedenle Uygur Budizmi denildiğinde yalnızca “Uygurlar Budist olmuştu” demek yeterli değildir. Asıl ilginç olan, Budizmin Uygur dili, edebiyatı, sanatı ve siyasi hayatıyla nasıl bütünleştiğidir.
Bugün bir toplumun geçmişteki dini mirasının ne kadarının modern kimliğinde görünmez biçimde yaşamaya devam ettiğini hiç düşündünüz mü?
Maniheizmden Budizme, Budizmden İslam’a
Uygurların dini tarihi düz bir çizgi halinde ilerlemedi.
Maniheizm neden önemliydi?
8. yüzyılda Uygur Kağanlığı’nın hükümdarı Bögü Kağan döneminde Maniheizm devlet tarafından benimsendi. Ancak akademik çalışmalar bunun toplumun tamamında aynı ölçüde yaygın olmadığını belirtiyor. Wiley Online Library
840 sonrasında ise siyasi yapı değişti ve farklı Uygur topluluklarının dini yönelimleri de çeşitlendi. Turfan bölgesinde Budizm zamanla daha güçlü hâle geldi.
Bu süreç kabaca şöyle özetlenebilir:
Eski Türk inançları → Maniheizm → Budizm → İslam
Fakat bu şema kesin ve herkes için geçerli bir sıralama değildir. Aynı dönemlerde farklı inançların yan yana yaşadığı biliniyor.
Uygurlar ne zaman Müslüman oldu?
Uygurların İslamlaşması da tek bir tarihte gerçekleşmedi.
İslam’ın Orta Asya’da yayılmasıyla birlikte Uygur toplulukları Müslüman dünyasıyla daha yoğun ilişki kurmaya başladı. İslamlaşma özellikle 10. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar uzanan uzun bir süreç içerisinde gerçekleşti.
2023’te Journal of Religious History dergisinde yayımlanan araştırma, 16. yüzyıla gelindiğinde Uygurların çoğunluğunun Müslüman hâle geldiğini belirtiyor. Wiley Online Library
Bu açıdan “Uygurlar Budist miydi, Müslüman mıydı?” sorusu aslında tarihin farklı dönemlerini birbirine karıştırma riski taşıyor.
Belki daha doğru soru şudur: Uygurlar farklı dönemlerde hangi inançları benimsedi ve bu değişimler neden gerçekleşti?
Günümüzde Uygur dini kimliği neden tartışılıyor?
Bugünkü tartışma yalnızca din tarihinden ibaret değil. Uygur kimliği, İslam, dil, kültür, gelenek ve Sincan’daki siyasi gelişmelerle birlikte ele alınıyor.
Çin hükümeti Uygur tarihinin yalnızca İslam üzerinden açıklanamayacağını savunurken, akademik çalışmalar da Uygurların İslam öncesi Budist geçmişini açıkça ortaya koyuyor. Scio+1
Öte yandan günümüz Uygur toplumunun büyük ölçüde Müslüman olduğu konusunda akademik ve demografik kaynaklarda genel bir uzlaşı bulunuyor. State Department
Dolayısıyla iki farklı gerçeği aynı anda kabul etmek gerekiyor:
1. Tarihsel Uygur toplumlarında Budizm çok önemliydi.
2. Günümüz Uygurlarının büyük çoğunluğu Müslümandır.
Bu iki ifade birbiriyle çelişmez.
Sonuç: Uygurlar Budist mi?
Kısa cevap: Günümüzde çoğunlukla hayır; Uygurların büyük çoğunluğu Müslümandır.
Ancak tarihsel cevap çok daha ilginçtir. Uygurların geçmişinde Budizm, özellikle Turfan ve çevresinde yüzyıllar boyunca güçlü bir dini ve kültürel gelenek oluşturdu. Maniheizm, eski Türk inançları ve başka dini geleneklerle birlikte bu miras, bugünkü Uygur tarihinin çok katmanlı yapısını ortaya çıkarıyor. jstor.org+1
Bu yüzden “Uygur Türkleri Budist mi?” sorusunun en doğru cevabı, “Bugün çoğunlukla Müslümanlar; fakat tarihlerinde güçlü ve son derece önemli bir Budist dönem yaşandı” şeklindedir.
Belki de tarihin en çarpıcı tarafı burada: Bir halkın bugünkü inancı, geçmişteki bütün inançlarını silmez. Turfan mağaralarındaki Budist izler ile bugün Uygur toplumunda yaşayan İslami gelenek, aynı uzun tarih yolculuğunun farklı duraklarıdır.